Сөздік

See also :

http://www.spenvis.oma.be/spenvis/help/system/glossary.html

http://soho.esac.esa.int/classroom/glossary.html

A / B / C / E / F / G / H / I / K / L / M / N / P / R / S

A

A air shower / атмосферный ливень / Атмосфералық нөсер
см. каскад космических лучей / ғарыштық сәулелер каскады.
albedo particles / частицы Альбедо / Альбедо бөлшектері
см. рассеянные или отраженные от атмосферы частицы по направлению к космосу/ атмосферадан ыдыраған немесе шашыраған, ғарыш бағытындағы бөлшектер.
asymptotic direction / асимптотическое направление / асимптотикалық бағыт
см. направление в межпланетном пространстве, в котором частица космических лучей регистрируется в данной точке Земли, когда она вторгается в земную магнитосферу. Более подробно здесь. / бөлшектің жер магнитосферасына кірер кезіндегі, берілген тіркелетін нүктеден, планетааралық кеңістікке бағыт.
atomic mass / атомная масса / атомдық масса
см. число А нуклонов (протонов и нейтронов) в атомном ядре / атом ядросындағы А нуклон саны.
B burn out / сгорание / жанып кету
долговременное и необратимое повреждение электрической цепи, вызванное вредными токами, индуцированными энергичными частицами / электр тармағының ұзақ уақытқа және қайтымсыз бұзылуы.
C CIR
corotating interaction region / регион коротированного взаимодействия / қысқартылған аймақ әсерлесуі
CME
coronal mass ejection / выброс корональных масс / тәжден массаның лақтырылуы
CR
cosmic rays / космические лучи / ғарыштық сәулелер
cascade / каскад / каскад
см. ядерный каскад и каскад космических лучей
Cherenkov emission / Черенковское излучение / Черенков сәуле шығаруы
см. излучение, генерируемое электроном в среде, где он распространяется быстрее скорости света в этой среде / белгілі ортадағы электрондар генерацияланып, жарық жылдамдығынан тез таралуы.
coronal mass ejection / корональный выброс масс / тәжден массаның лақтырылуы
см. выброс газов Солнцем вместе с ограничивающим магнитным полем. Более подробно здесь / Күн тәжінен магнит өрісімен шектелетін
газдың лақтырылуы.
corotating interaction region / регион коротированного взаимодействия / қысқартылған аймақ әсерлесуі
регион в межпланетном пространстве где быстрый поток солнечного ветра сталкивается с медленным, формируя нарушения непрерывности и ударные волны / үздіксіз бұзылу мен соққы толқын қалыптастыратын,күн желінің жылдам ағымы баяу ағыммен кездесетін планетааралық кеңістіктегі аймақ.
cosmic ray / космические лучи / ғарыштық сәулелер
см. энергичные частицы, приходящие из Вселенной, вторгающиеся в земную атмосферу / Жаһаннан келетін, жер атмосферасына өткіш энергетикалық бөлшектер.
cosmic ray cascade / каскад космических лучей / ғарыштық сәулелер каскады
ансамбль вторичных частиц, возникающих в результате столкновений падающих космических лучей с атомами земной атмосферы. Более подробно здесь. / ғарыштық сәулелердің жер атмосферасының атомдарымен соқтығысқанда пайда болатын екінші реттік бөлшектердің ансамбілі.
cosmic ray modulation / модуляция космических лучей / ғарыштық сәулелер модуляциясы
вариация потока галактических космических лучей, как реакция на изменения солнечного магнитного поля во временных масштабах, равных годам. Более подробно здесь. / ғаламдық ғарыштық сәулелер ағымының варияциясының, күннің магнит өрісінің өзгеруіне, уақыт масштабындағы, реакциясы.
current sheet / пласт тока / ток қабаты
узкий регион в плазме, где магнитное поле меняется скачкообразно, индуцируя сильные электрические токи / күшті электр тогын индукциялап магнит өрісндеі секірмелі өзгеріп тұратын плазмадағы жіңішке аймақ.
cyclotron motion / циклотронное движение / циклотронды қозғалыс
движение электрически заряженной частицы в магнитном поле; орбита частицы в однородном магнитном поле -круг в плоскости, перпендикулярной к магнитному полю, комбинированное с движением с постоянной скоростью вдоль линии поля. Более подробно здесь. / магнит өрісіндегі зарядталған бөлшектер қозғалысы.
cyclotron radius / циклотронный радиус / циклотронды радиус
радиус круговой орбиты заряженной частицы в плоскости, перпендикулярной однородному магнитному полю / жазықтықтағы зарядталған бөлшектің шеңбер бойымен қозғалысының радиусы, біртекті магнит өрісіне перпендикуляр.
E eV / эВ / эВ
электронвольт (единица энергии: 1 эВ= 1.6022x10-19 Дж). Другие более высокие значения: 1 Мегаэлектронвольт (МэВ) = 106 эВ, 1 Гигаэлектронвольт (ГэВ) = 109 эВ, 1 Тераэлектронвольт (ТэВ) = 1012 эВ.
energetic particle / энергичная частица / энергетикалық бөлшек
заряженная частица (электрон, протон, ион) или нейтральная частица, чья энергия высокая по сравнению с тепловой энергией окружающей плазмы / зарядталған немесе бейтарап бөлшек, энергиясы қоршаған плазма энергиясынан жоғары.
evaporation nucleon / испарившейся нуклон / буланып кеткен нуклон
протон или нейтрон энергии несколько МэВ, высвобожденный из возбужденного атомного ядра, которое было поражено энергичной частицей / энергиясы бірнеше МэВ протон немесе нейтрон, ол энергетикалық бөлшек әсерінен, қозған атом ядросынан босап шыққан.
F flare (solar flare) / вспышка (солнечная вспышка) / жарқ ету (күннің жарқ етуі)
мгновенное увеличение солнечного излучения, особенно из короны (УФ, рентегеновский, радиодиапазон) и из хромосферы (оптические, ИФ линии, гамма лучи, жесткий УФ, радидиапазон) / күннен шыққан сәуленің лезде ұлғаюы.
filament / нить / жіп
Газовая структура, подвешенная магнитным полем на солнечной короне. Она выглядит темной, когда наблюдается на фоне солнечного диска, и яркой, когда наблюдается выше / Күн тәжінде, магнит өрісімен ілінген газдық құрылым. Күн дөңгелегінің аясында ол қараңғы болып көрінеді, ал жоғарырақ жарық болады.
Flux of particles / поток частиц / бөлшектер ағымы
количество частиц, проходящих в секунду через единичную площадь / бірлік ауданнан бір секундта өтетін бөлшектер саны.
Forbush decrease / Форбуш уменьшение / Форбуш азаюы
уменьшение потока галактических солнечных лучей на земле вследствие выброса корональных масс и их ударной волны / тәжден массаның лақтырылуы мен соққы толқын әсерінен жердегі ғаламдық күннің сәулелерінің азаюы.
G GCR
galactic cosmic rays / галактические космические лучи / ғаламдық ғарыштық сәулелер
GLE
ground level enhancement / увеличение основного уровня / негізгі деңгейдің ұлғаюы
galactic cosmic rays / галактические космические лучи / ғаламдық ғарыштық сәулелер
космические лучи, идущие из нашей Галактики, в противоположность солнечных космических лучей или космических лучей из других галактик / күннің ғарыштық сәулелеріненемесе басқа ғалам басқа ғалам ғарыштық сәулелеріне қарама-қарсы келетін біздің ғалам ғарыштық сәулелері.
geomagnetic cutoff / геомагнитный порог / геомагнитті табалдырық
порог (по жесткости или энергии), ниже которого частицы не проникают в атмосферу вследствие магнитного поля Земли / табалдырық (қатқылдық пен энергиясы бойынша), одан төмен бөлшектер атмосфераға кіре алмайды, жердің магнит өрісінің әсерінен.
ground level enhancement / увеличение основного уровня / негізгі деңгей ұлғаюы
кратковременное увеличение потока солнечных космических лучей, регистрируемых на Земле / жерде тіркелген күннің ғарыштық сәулелер ағымының аз уақытқа ұлғаюы.
H Heliosphere / Гелиосфера / Гелиосфера
Зона в космосе, содержащая преимущественно космический ветер / ғарыштық желмен толтырылған ғарыш аумағы.
heliospheric magnetic field / магнитное поле гелиосферы / Гелиосфераның магнит өрісі
магнитное поле в Гелиосфере, растягиваемое солнечным ветром / күн желімен созылған Гелиосфераның магнит өрісі.
I ICME
interplanetary coronal mass ejection / межпланетный выброс корональных масс / тәж массаларының планетааралық кеңістікке лақтырылуы

IGY neutron monitor / нейтронный монитор Международного Геофизического Года / халықаралық Геофизикалық жылының нейтронды мониторы.
стандартизированный нейтронный монитор, разработанный Симпсонов (1958) к Международному Геофизическому Году / стандартқа сай, Симсонның халықаралық Геофизикалық жылына дайындалған нейтронды мониторы.
interplanetary coronal mass ejection / межпланетный выброс корональных масс / тәж массаларының планетааралық кеңістікеке лақтырылуы
проявление магнитной структуры, выброшенной из Солнца в межпланетное пространство, регистрируемое инструментами на борту космических станций / Ғарыш станциясының бортында тіркелетін, Күннен планетааралық кеңістікке лақтырылған, магнит құрылымының көрінуі.
ionisation / ионизация / иондану
выбивание электрона из атома или иона, посредством электромагнит-ного излучения или столкновения с энергичной частицей / электромагниттік сәуле немесе энергетикалық бөлшек соқтығысқадағы электронды (ион) атомнан ығыстырып шығару.
K knock-on nucleon / лобовой нуклон / тіке нуклон
быстрый нуклон, выбитый из ядра энергичной частицей (в космических лучах) / жылдам нуклон энергетикалық бөлшектердің ядросынан ұшырып шығарылған.
L Larmor radius / радиус Лармора / Лармор радиусы
см. циклотронный радиус / циклотронды радиус
latch-up
аномальное состояние электронного оборудования, индуцируемое энергичными частицами и приводящее к отсутствию отклика на входящие сигналы
lead producer / производитель свинца / қорғасынды өндіруші
аспап, окружающий модератор нейтронного монитора, где нейтроны возникают вследствие столкновения приходящих нуклонов с ядрами свинца / аспап, нейтронды монитордын модераторын қоршаған, келетін нуклондардың қорғасын ядроларымен соқтығысқанда пайда болған нейтрондар.
M MC
magnetic cloud / магнитное облако / магнитті бұлт
magnetic cloud / магнитное облако / магнитті бұлт
нить магнитного потока, протянутая от Солнца, наблюдаема возле Земли около 2-5 дней после ее появления во время выброса корональных масс. Магнитное облако – это специфичная форма межпланетных выбросов корональных масс / Тәжден лақтырылған массаның 2-5 күннен кейін Жер маңында байқалуына дейін созылган магнит өрісінің сызығы. Бұл – спецификалық форма.
magnetic reconnection
перестройка магнитного поля: процесс в плазме, когда связи между двумя элементами плазмы изменяются, приводя к изменению магнитных структур (короны, магнитосферы Земли) и высвобождению запасенной энергии.
magnetosphere / магнитосфера / магнитосфера
регион вокруг Земли (или другой планеты), в котором преимущественно присутствует ее собственное магнитное поле, таким образом исключается солнечный ветер / кез келген планета айналасындағы өзінің магнит өрісінен тұратын аймақ, осының әсерінен күн желі шығып қалады
moderator / модератор / модератор
прибор, окружающий трубку счетчика нейтронного монитора, в котором быстрые нейтроны замедляются вследствие столкновений с легкими частицами (атомы водорода), для увеличение эффективности их регистрации пропорциональным счетчиком / нейтронды монитордың санаушысының түтікшесін қоршап тұрған аспап, мұнда жылдам нейтрондар жеңіл атомдармен соқтығысып баяулайды, сонда олар тіркеудің эффективтілігін арттырады.
modulation of cosmic rays / модуляция космических лучей / ғарыштық сәулелер модуляциясы
вариация потока галактических космических лучей в Гелиосфере, генерируемое вариацией магнитного поля Гелиосферы / Гелиосферадағы ғаламдық ғарыштық сәулелер ағымының вариациясы, Гелиосфераның магнит өрісінің варияциясымен генерацияланатын.
muon / мюон / мюон
класс элементарных частиц; они не присутствуют постоянно в нашем окружении, так как являются нестабильными, но продуцируются когда высокоэнергетические протоны испытывают столкновения с другими ядрами; мюоны имеют положительный или отрицательный электрический заряд. Они имеют более длительные времена жизни, чем пионы, и могут быть зарегистрированы наземным оборудованием / бұл біздің айналамызда үнемі кездесетін элементар бөлшек, пионға қарағанда өмір сүру уақыты ұзақ. Мюонның оң және теріс электр заряды бар.
muon telescope / мюонный телескоп / мюонды телескоп
наземный детектор космических лучей, который регистрирует вторичные мюоны, генерируемые космическими лучами в атмосфере / атмосферадағы ғарыштық сәулелер әсерінен генерацияланатын, екінші реттік мюондарды тіркейтін, жердегі ғарыштық сәулелер детекторы.
N NM64 neutron monitor / нейтронный монитор NM64 / нейтронды монитор НM64
стандартизированный нейтронный монитор, разработанный Кармигелем (Carmichael) в 1954 г. / Кармигельдің 1954 жылы жасаған стандартты нейтронды мониторы.
neutron monitor / нейтронный монитор / нейтронды монитор
детектор космических лучей на Земле, посредством вторичных частиц, возникающих в атмосферном ливне / атмосфералық нөсерде пайда болатын, екінші ретті бөлшектер тіркейтін жердегі ғарыштық сәулелер детекторы..
nuclear cascade / ядерный каскад / ядролық каскад
цепочка событий, когда высокоэнергетические частицы сталкиваясь с атомными ядрами, инициируют испускание вторичных частиц, которые в свою очередь могут приводить к дальнейшим ядерным реакциям / жоғарғы энергетикалық бөлшектер атом ядросымен соқтығысқанда шығарылатын, екінші ретті бөлшектердің әсерінен, пайда болатын ядролық реакциялар тізбегі.
P Parker spiral / спираль Паркера / Паркер спиралі
форма линий магнитного поля Гелиосферы в модели солнечного ветра Паркера E. Parker\u2019s (1958). Линии поля – спирали Архимеда, которыми Земля связана с регионом в западной солнечном полушарии. Точная связь зависит от скорости солнечного ветра / күн желі моделіндегі, Гелиосфераның магнит өрісі сызығының формасы.
particle flux / поток частиц / бөлшектер ағымы
см. поток / ағын
photosphere / фотосфера / фотосфера
видимый слой Солнца (или другой звезды) / Күннің көрінетін қабаты (немесе басқада жұлдыздардың).
pion / пион / пион
класс элементарных частиц; они не присутствуют постоянно в нашем окружении, так как являются нестабильными, но продуцируются когда высокоэнергетические протоны испытывают столкновения с другими ядрами; пионы имеют положительный или отрицательный электрический заряд / бұл біздің айналамызда үнемі кездеспейтін элементар бөлшек сыныбы, өйткені олар тұрақсыз, жоғарғы энергиялы протондар басқа ядролармен соқтығысқанда пайда болатын пионның оң және теріс электр заряды бар.
polar cap absorption (PCA) / поглощение полярной шапки / полярлы қалпақтың жұтылуы
возросшее поглощение низкочастотных электромагнитных волны в полярной ионосфере, вследствие увеличивающейся ионизации из-за проникновения протонов / протондардын өткіштігінен ионизацияның ұлғаюы, полярлы ионосферадағы төмен жиілікті электромагнит толқындардың жұтылуының өсуі.
positron / позитрон / позитрон
элементарная частица: античастица электрона, с такой де массов, но положительным электрическим зарядом / элементар бөлшек: электронға антибөлшек, массасы бірдей, оң электр зарядты.
proportional counter / пропорциональный счетчик / пропорционалды санаушы
счетчик частиц, в котором падающие частицы подходящей энергии ионизируют газ, положительные ионы и электроны которого, разделяются приложенным напряжением, что приводит к измеряемому электрическому току. Ключевой элемент нейтронного монитора, это пропорциональный счетчик, заполненный или BF3 или 3He. / бөлшектер санаушысыі, онда түсетін бөлшектер, энрегиясы сәйкес келетін, газды иондайды, оң зарядты ион мен электрон ұсынылған бағыт бойынша бөлінеді, сонда өлшенетің электр тогы пайда болады. Нейтронды монитордың негізгі элементі, ол пропорционалды санаушы, BF3 немесе 3He толтырылған.
R radiation / излучение / сәуле шығару, сәуле, сәулелену
термин используется в различных случаях: наиболее часто используется для электромагнитных волн, но в области физики космических лучей он также обозначает приходящие к Земле заряженные частицы / ғарыштық сәулелер физикасында ол Жерге келетін зарядталған бөлшектерді білдіреді.
radiation belts / пояса излучения / сәуле шығару белдігі
области земной магнитосферы (и магнитосферы других планет), где заряженные частицы захватываются / зарядталған бөлшектермен қармалатын магнитосфера аймағы .
reconnection / пересоединение, перезамыкание / қайта қосылу
пересоединение силовых линий магнитного поля / ажырап қалған, магнит өрісінің күш сызықтарының қайта қосылуы
см. magnetic reconnection"
reflector / отражатель / шашыратқыш
прибор, окружающий производитель свинца нейтронного монитора, в котором нейтроны, сгенерированные в производителе замедляются и отражаются по направлению к счетчику, тогда как низкоэнергетические нейтроны, возникшие снаружи не могут попасть внутрь / нейтронды мониторды қоршаған, қорғасын өндіретін аспап, нейтрондар өндірушіде баяулатылып, санаушыға бағытталып шашыратылады, сонда сыртында пайда болған төмен энергетикалық нейтрон, ішке ене алмайды.
rigidity (magnetic rigidity) / жесткость (магнитная жесткость) /
қатқылдық (магнитті қатқылдық)
импульс заряженной частицы, деленный на ее электрический заряд и умноженный на скорость света; основная величина, когда рассматривается движение заряженной частицы в магнитном поле, потому что частицы с одинаковой жесткостью и одинаковыми начальными условиями следуют по одинаковой траектории в данном магнитном поле/ зарядталған бөлшек импульсі, электр зарядына бөлініп, жарық жылдамдығына көбейтілген.
S SCR
solar cosmic rays / солнечные космические лучи / күннің ғарыштық сәулелері
SEE
single event effect / эффект одиночного события / жеке оқиға эффектісі
SEP
solar energetic particle / солнечная энергичная частица / күннің энергетикалық бөлшегі
SEU
single event upset
secondary particles (secondaries) / вторичные частицы / екінші реттік бөлшектер
частицы возникающие в результате столкновений падающих космических лучей с атомами земной атмосферы / ғарыштық сәулелер жер атмосферасының атомдарымен соқтығысу нәтижесінде пайда болатын бөлшектер.
SEP events / SEP события / SEP оқиғасы
всплески энергичных частиц с Солнца в межпланетное пространство / Күннің энергетикалық бөлшектерінің планетааралық кеңістікке себілуі.
shock wave / ударная волна / соққы толқын
Разрыв в области контакта быстро движущегося газа и препятствия / Шапшаң қозғалатын газдың кедергімен әсерлескен аймағындағы ажырау.
Sievert / Зиверт / Зиверт
единица измерения суммы поглощенной дозы радиации человеком, зависящее от вида частиц и чувствительности органов. (в честь Рольфа Сиверта, шведского физика, 1896-1966) / Бөлшектер түрі мен ағзаның сезімталдығына тәуелді, адамның жұтқан радиация дозасының өлшен бірлігі.
single event effect (SEE) / эффект одиночного события / жеке оқиғалар эффектісі
повреждение, наносимое электронному прибору из-за единичного вклада от энергичной частицы / Энергетикалық бөлшектің бір рет әсер еткенінен болған электр аспабының бұзылуы.
single event upset (SEU)
ошибочная команда в компьютере, возникающая из-за воздействия тяжелого иона
solar cosmic rays / солнечные космические лучи / күннің ғарыштық сәулелері
космические лучи, разогнанные на Солнце, в отличие от галактических солнечных лучей. Солнечные космические лучи – высокоэнергетическая часть солнечных энергичных частиц (SEPs) / ғарыштық сәулелер Күннен қуылған, ғаламдық күн сәулелерінен басқаша. Күннің ғарыштық сәулелері – күннің энергетикалық бөлшектерінің жоғары энергиялық бөлігі.
solar energetic particle / солнечные энергичные частицы / күннің энергетикалық бөлшектері
энергичные частицы солнечного происхождения, наблюдаемые детекторами частиц. Термин часто используется для положительно заряженных частиц (протоны, ионы) / күннен шыққан энергетикалық бөлшектер. Термин оң зарядты бөлшектерде жиі қолданылады.
solar corona / солнечная корона / күн тәжі
разряженный магнитизированный газ, окружающий Солнце / күн айналасындағы, сирек магниттелген газ.
solar wind / солнечный ветер / күн желі
поток заряженных частиц из солнечной короны / күн тәжінен ағылған зарядталған бөлшектер.
space weather / космическая погода / Ғарыш райы
ансамбль изменяющихся состояний во внешнем космосе, как реакция изменений на Солнце. Космическая погода описывает условия в космосе, которые влияют на Землю, технологические системы и на здоровье людей / Күндегі реакциялардың өзгеруінен, ғарышта болатын әр түрлі күйлердің ансамбілі. Ғарыш райы - ғарыштағы шарттарды, Жерге, технологиялық жүйелер мен адам денсаулығына әсерін баяндайды.
sunspot / солнечные пятна / күн дақтары
темная область солнечной поверхности, генерируемая интенсивным магнитным полем Солнца / күн бетіндегі қараңғы аймақ, магнит өрісінің қарқындылығымен генерацияланатын.
spectrum / спектр / спектр
результаты измерения интенсивности электромагнитного излучения как функции длины волны или частоты, или заряженной частицы, как функции энергии, импульса или магнитной жесткости / электромагнитті сәуле шығару, толқын ұзындықтарына сәйкес белгілі тәртіппен орналастырылған.
streamer / стример / стример
вытянутая структура в солнечной короне / күн тәжіндегі созылған құрылыс.
supernova / сверхновая / Тым жаңа
коллапс массивной звезды в конце ее жизни, когда равновесие уже не может поддерживаться, и энергия, производимая ядерным синтезом иссякает / ауқымды жұлдыздың өмір соныңдағы тығыздалған күйі, тепе-теңдігін ұстай алмауы, ядролық синтез реакция энергиясының аяқталуы .
synchrotron radiation / синхротронное излучение / синхротронды сәулелену
излучение, испускаемое высокоэнергетическим электроном или позитроном, вращающимся вокруг линий магнитного поля / магнит өрісінің сызықтарының маңында айналатын, жоғары энергетикалық электрон мен позитрон шығаратын сәуле.


Бастапқы парақ